20 maart 2019 - Ruurd Kok : Oorlogssporen in duin en polder. Archeologisch onderzoek van Duitse verdedigingslinies in Zuid-Holland

Veel mensen zullen weten dat de Duitse bezetter tijdens WOII een verdedigingslinie heeft aangelegd langs de kust: de Atlantikwall. Op veel plaatsen vormen bunkers daarvan de stille getuigen. Minder bekend is dat tijdens de oorlog ook in het achterland verschillende verdedigingslinies werden aangelegd. Zo liep dwars door Zuid-Holland een linie van ondergelopen land, de Vordere Wasserstellung.

Afgelopen jaren hebben archeologen op verschillende plekken onderzoek gedaan naar resten van deze Duitse verdedigingswerken. Daarbij gaat de aandacht niet zozeer naar de betonnen bouw- werken, maar veel meer naar de sporen die bewaard zijn gebleven van loopgraven en stellingen. Deze sporen zijn op veel plaatsen nog zichtbaar in het landschap. Hoe zien deze sporen eruit en welk verhaal kunnen ze vertellen? Na de lezing kijkt u met andere ogen naar de duinen en de polders.

20 03 2019lezingRuurdKokRuurd Kok (Amsterdam, 1969) studeerde prehistorie en archeologie in Leiden en werkte achtereenvolgens als gemeentelijk archeoloog in Gouda, als provinciaal archeoloog in Utrecht en als senior-beleidsadviseur bij RAAP Archeologisch Adviesbureau in Leiden. Hij heeft zich ontwikkeld tot specialist op het gebied van archeologisch onderzoek naar resten uit de Tweede Wereldoorlog. In 2018 was hij projectleider van de tentoonstelling ‘Drakentanden in de Duinen’, die tot juli 2019 is te zien in het Archeologiehuis Zuid Holland in Archeon. Sinds 2019 is hij werkzaam als archeologiedocent bij Saxion Hogeschool in Deventer. Daarnaast schrijft hij als freelance-journalist en werkt hij aan een publicatie over oorlogsmonumenten en herdenkingscultuur in Nederland.

Over de tentoonstelling
Tot begin juli is in het Archeologiehuis Zuid-Holland nog de tentoonstelling Drakentanden in de Duinen. Sporen van de Atlantikwall te zien. De tentoonstelling vertelt het verhaal van de archeologische sporen uit de Tweede Wereldoorlog in de Duitse kustverdedigingslinie. In het kader van deze tentoonstelling organiseert Erfgoedhuis Zuid-Holland in het voorjaar drie lezingen. De lezingen worden verzorgd door experts op het gebied van (onder meer) WOII-archeologie en hebben elk een andere invalshoek.

Aanmelden
De lezingen vinden plaats in het Archeologiehuis Zuid-Holland, Archeonlaan 1-A, 2408 ZB Alphen aan den Rijn. De lezingen zijn gratis te bezoeken, wel dient u zich aan te melden. Na aanmelding ontvangt u per mail een bevestiging van deelname. De zaal is open om 19.30 uur. Het programma start om 20.00 uur en eindigt om 22.00 uur.

Drakentanden in de Duinen. Sporen van de Atlantikwall is ontwikkeld in het kader van de Erfgoedlijn Atlantikwall. De tentoonstelling en het nevenprogramma  wordt financieel mede mogelijk gemaakt door provincie Zuid-Holland, het Erfgoedfonds van de gemeente Alphen aan den Rijn en de J.E. Jurriaanse Stichting.

 20 03 2019lezing

10 april 2019 - Annemarieke Willemse : Middeleeuwse tuinen in oost en west.

In het leven van middeleeuwse mensen spelen tuinen een grote rol. Niet alleen in praktische zin, voor voedsel en geneesmiddelen, maar ook voor ontspanning, jacht en het minnespel. Het Rijksmuseum van Oudheden laat in de zomer van 2019 deze middeleeuwse tuinen tot bloei komen. De tentoonstelling geeft aan de hand van archeologische vondsten en kunstwerken een beeld van de diversiteit en het belang van tuinen in de westers-christelijke en de oosters-islamitische wereld tussen ongeveer 1200 en 1600. Het gaat dan om kruidentuinen, moestuinen en siertuinen, maar ook symbolische tuinen, het paradijs als tuin en ‘de tuin in huis’. In de lezing komen: middeleeuws tuinieren, planten, dieren, water, vermaak en liefde in de tuin aan bod.

Dr. Annemarieke Willemse (1969) studeerde Kunstgeschiedenis & Archeologie in Nijmegen en promoveerde in 1998 over laatmiddeleeuws kinderspeelgoed. Sinds 1999 is Willemse als conservator verbonden aan het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden. Daar is ze verantwoordelijk voor alle vondsten van eigen bodem van na de Romeinse Tijd. Haar interesse gaat in het bijzonder uit naar de materiele cultuur en het dagelijks leven in de middeleeuwen, met nadruk op kind, spel, onderwijs en mode in het verleden.

Aanmelden (gratis)

10 april 2019, 20.00-22.00
Deur open vanaf 19:30

lezing10 4

17 april 2019 - Jeroen Rijpsma : Bezet Nederland door Duitse ogen. Fotografie in oorlogstijd door soldaten in Zuid-Holland

Duitse soldaten beschouwden de eerste oorlogszomer in 1940 als een soort vakantie; er werden veel toeristische activiteiten ondernomen en hun soldij vloog over de toonbank om Nederlandse producten in te slaan en te versturen naar Duitsland. Ze namen kiekjes van de zee en duinen, molens, klompen en tulpen. De legerleiding stimuleerde deze amateurfotografie, organiseerde wedstrijden en exposities en verstrekte speciale fotoalbums. Na twee jaar van bezetting veranderde de sfeer drastisch. Duizenden soldaten werden belast met de verdediging van het kustgebied om een geallieerde invasie tegen te gaan. Vanaf 1942 verschenen in de duinen bunkerstellingen waaronder geschutsbatterijen, radarposten en hoofdkwartieren. Het voor de lol fotograferen was voorbij, niet in de laatste plaats vanwege de opgetreden schaarste aan materialen. Binnen de context van de vrijetijdsbesteding van Duitse soldaten in Zuid-Holland zal een keur aan door henzelf genomen foto’s worden vertoond waarbij verschillende thema’s de revue passeren.

17 04 2019lezingJeroenRijpsmaJeroen Rijpsma (1973) groeide op aan de kust en speelde als kind in verlaten bunkers in de duinen. De fascinatie is nooit verdwenen en inmiddels verricht hij al jaren onderzoek naar de Duitse kustverdediging op de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden en publiceert hier regelmatig over. Ook tijdens zijn studie Planologie legde hij zich toe op het herbestemmen van het oorlogserfgoed. Hij is o.a. co-auteur van de wandelgids ‘Wandelen langs de Atlantikwall’, het stripboek ‘Atlantikwall’ en het boek ‘Verstoven Verleden’ over archeologische bodemvondsten uit de Tweede Wereldoorlog in de duinen. Hij heeft echter nóg een bijzondere interesse: het opsporen van foto’s die Duitse soldaten maakten tijdens hun tijd in het bezette Nederland. Deze foto’s geven een authentiek en vaak verrassend beeldverhaal.

Over de tentoonstelling
Tot begin juli is in het Archeologiehuis Zuid-Holland nog de tentoonstelling Drakentanden in de Duinen. Sporen van de Atlantikwall te zien. De tentoonstelling vertelt het verhaal van de archeologische sporen uit de Tweede Wereldoorlog in de Duitse kustverdedigingslinie. In het kader van deze tentoonstelling organiseert Erfgoedhuis Zuid-Holland in het voorjaar drie lezingen. De lezingen worden verzorgd door experts op het gebied van (onder meer) WOII-archeologie en hebben elk een andere invalshoek.

Aanmelden
De lezingen vinden plaats in het Archeologiehuis Zuid-Holland, Archeonlaan 1-A, 2408 ZB Alphen aan den Rijn. De lezingen zijn gratis te bezoeken, wel dient u zich aan te melden. Na aanmelding ontvangt u per mail een bevestiging van deelname. De zaal is open om 19.30 uur. Het programma start om 20.00 uur en eindigt om 22.00 uur.

Drakentanden in de Duinen. Sporen van de Atlantikwall is ontwikkeld in het kader van de Erfgoedlijn Atlantikwall. De tentoonstelling en het nevenprogramma  wordt financieel mede mogelijk gemaakt door provincie Zuid-Holland, het Erfgoedfonds van de gemeente Alphen aan den Rijn en de J.E. Jurriaanse Stichting.

17 04 2019lezing

1 mei 2019 - Arjen Bosman : Van onder het strand tot op het maaiveld. Archeologisch onderzoek naar modern oorlogserfgoed in Zuid-Holland

Onderzoek naar de Tweede Wereldoorlog is de laatste jaren steeds meer in de belangstelling gekomen binnen de archeologische vakwereld. Liefhebbers hebben zich al veel langer actief bezig gehouden met het opgraven en onderzoeken van allerlei bunkers en stellingen. De aanpak van dit soort onderzoek naar relatief recente tijdvakken verschilt niet veel van hoe oudere archeologie wordt aangepakt. Toch zijn er ook nadrukkelijke verschillen. Die nabijheid in tijd maakt dat in sommige gevallen tot voor kort nog met ooggetuigen overlegd kon worden. Tevens is de hoeveelheid bronnen in beeld, schrift en geluid aanzienlijk hoger dan voor een gemiddeld onderzoek naar de middeleeuwen of ouder. De vraag staat dan centraal: hoe pak je een project aan en hoe is het met nut en noodzaak gesteld?

Tijdens de lezing zullen enkele voorbeelden van professioneel onderzoek, met name in Zuid-Holland, de revue passeren. Met name de verwachting, aanpak en (voorlopige) resultaten zullen worden gepresenteerd van projecten zoals in Delft (drakentanden versperring) en Katwijk aan Zee (antitankmuur). Dit heeft een aantal bijzondere vondsten en verhalen opgeleverd.

01 05 2019lezingArjenBosmanNa een assistentschap bij de Universiteit van Amsterdam, was Arjen Bosman voor de Gemeente Velsen museumconservator, en later plaatsvervangend provinciaal archeoloog in Overijssel en Gelderland bij de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek. Hij was ook manager archeologie en specialist Romeinse tijd in enkele grote projecten in Limburg. Hij heeft lange tijd provinciaal Romeinse archeologie aan de Universiteit Gent gedoceerd en als senior adviseur gewerkt bij The Missing Link in Woerden. Tegenwoordig heeft hij zijn eigen bedrijf Military Legacy waarin hij archeologie en krijgsgeschiedenis combineert. Naast archeologie van modern oorlogserfgoed houdt hij zich ook bezig met OCE werk, het opsporen van conventionele explosieven.
Arjen Bosman won samen met Jacqueline Hoevenberg in 2010 de Geschiedenis Online aanmoedigingsprijs voor www.leger1939-1940.nl en in 2011 de NKV-prijs voor De rand van het Rijk, De Romeinen en de Lage Landen, dat hij publiceerde met Jona Lendering. Andere publicaties van Arjen zijn: Rome aan de Noordzee, Burgers en Barbaren te Velsen uit 2016 en Kennemerland 40-45 uit 2017. Eveneens in 2017 verscheen van hem samen met Evert van Ginkel het boek Opgegraven Strijd, Archeologie van de Oorlog.

Over de tentoonstelling
Tot begin juli is in het Archeologiehuis Zuid-Holland nog de tentoonstelling Drakentanden in de Duinen. Sporen van de Atlantikwall te zien. De tentoonstelling vertelt het verhaal van de archeologische sporen uit de Tweede Wereldoorlog in de Duitse kustverdedigingslinie. In het kader van deze tentoonstelling organiseert Erfgoedhuis Zuid-Holland in het voorjaar drie lezingen. De lezingen worden verzorgd door experts op het gebied van (onder meer) WOII-archeologie en hebben elk een andere invalshoek.

Aanmelden
De lezingen vinden plaats in het Archeologiehuis Zuid-Holland, Archeonlaan 1-A, 2408 ZB Alphen aan den Rijn. De lezingen zijn gratis te bezoeken, wel dient u zich aan te melden. Na aanmelding ontvangt u per mail een bevestiging van deelname. De zaal is open om 19.30 uur. Het programma start om 20.00 uur en eindigt om 22.00 uur.

Drakentanden in de Duinen. Sporen van de Atlantikwall is ontwikkeld in het kader van de Erfgoedlijn Atlantikwall. De tentoonstelling en het nevenprogramma  wordt financieel mede mogelijk gemaakt door provincie Zuid-Holland, het Erfgoedfonds van de gemeente Alphen aan den Rijn en de J.E. Jurriaanse Stichting.

01 05 2019lezing

8 mei 2019 - Gert Koese : Acht eeuwen droge voeten aan de Oude Rijn.

Tijdens deze lezing zal de spreker de geschiedenis schetsen van het georganiseerde waterbeheer in het gebied rondom de Oude Rijn, dat zijn oorsprong heeft in middeleeuwse afwateringsproblemen. Naast lokale waterschappen ontstond een regionaal waterschap: het hoogheemraadschap van Rijnland. Het hoogheemraadschap hield toezicht op het onderhoud van waterstaatswerken van regionaal belang, had keurbevoegdheid en sprak recht in waterstaatszaken. Inmiddels kennen we het hoogheemraadschap als een integraal waterschap, dat zowel het lokale als regionale waterbeheer verzorgt. Acht eeuwen droge voeten. Hoewel soms het water rond de enkels klotste, zijn grote rampen de regio bespaard gebleven.

Gert Koese is als waterschapsarchivaris verbonden aan de hoogheemraadschappen van Rijnland (Leiden) en Schieland en de Krimpenerwaard (Rotterdam).

Aanmelden (gratis)

8 mei 2019, 20.00-22.00
Deur open vanaf 19:30

lezing8mei

5 juni 2019 - Karen Jeneson : Terug naar de thermen.

Het nieuwe verhaal van het Romeinse badhuis in Heerlen.

Het best bewaarde Romeinse gebouw van Nederland staat in Heerlen. Hier zijn de resten van een publiek badhuis al sinds 1977 te bewonderen in het Thermenmuseum. Dit badhuis is volledig gereconstrueerd in Archeon. Na de verschijning van de uitwerking van de opgraving van 1940/41 (Van Giffen, 1948) is lange tijd aangenomen dat het verhaal van het badhuis bekend en compleet was. Maar er bleek nog een heleboel onuitgewerkt materiaal te liggen in het depot van het museum. Zo waren veel vondsten van 1940/41 niet nader bestudeerd. En de omvangrijke ROBopgravingen direct rond het badhuis van de jaren ‘’50 waren nog helemaal niet uitgewerkt. Daarom is in 2016 begonnen met een grootschalig onderzoek naar alle vondsten en sporen van het Thermenterrein. Er zijn bovendien nog een paar proefsleuven in de buitenruimtes van het badhuis gegraven. De resultaten van dit bijzondere onderzoeksproject, dat onderdeel uitmaakte van de restauratie van de thermen, zullen in deze lezing worden gepresenteerd.

Karen Jeneson (1966) heeft Provinciaal-Romeinse archeologie gestudeerd aan de VU Amsterdam. In 2013 is zij gepromoveerd op het Romeinse villalandschap tussen Tongeren en Keulen. Ze is sinds 2010 als conservator aan het Thermenmuseum in Heerlen werkzaam.

Aamelden (gratis)

5 juni 2019, 20.00-22.00
Deur open vanaf 19:30

lezing5juni

21 augustus 2019 - Wilko van Zijverden : Archeon en de prehistorie

Kansen en uitdagingen van de aankomende verhuizing.

Archeon is 25-30 jaar geleden bedacht met de inzichten in de archeologie van 30 jaar geleden, inmiddels is er veel veranderd. In 2019 staan we op de grens van ingrijpende veranderingen omdat het museumpark uitgebreid gaat worden met een Romeins Scheepvaartmuseum, hierbij zullen de locaties van de prehistorie verplaatst gaan worden. Dat biedt natuurlijk grote kansen en uitdagingen, Wilko van Zijverden gaat vandaag in op de mogelijkheden en valkuilen die deze ingrijpende verhuizing en vernieuwing gaat bieden. Het wordt een lezing gecombineerd met parkbezoek, wat hebben we nu en wat komt er waar te staan. Na de pauze volgt een presentatie in het museum over de nieuwe inzichten.

Dr. Wilko van Zijverden begon zijn loopbaan als Archeotolk in Archeon en combineerde dat met opgravingswerk buiten het seizoen. Vanaf 1996 is hij werkzaam als geoarcheoloog in het archeologisch werkveld. Sinds 2006 is Wilko betrokken bij de opleiding Archeologie van Saxion en begeleidt hij studenten die opdrachten uitvoeren voor Archeon.

Aanmelden (gratis)

21 augustus 2019, 20.00-22.00
Deur open vanaf 19:30

lezing21aug

9 oktober 2019 - Orlanda Lie : Vrouwengeneeskunde in de middeleeuwen.

Over het beroemde Liber Trotula uit Salerno.

De schriftelijke traditie van de vrouwengeneeskunst in de Middeleeuwen laat zien dat geleerde Latijnse kennis over het vrouwelijk lichaam en seksualiteit op uiteenlopende manieren en langs verschillende wegen toegankelijk werd gemaakt in de volkstaal. Naast de overwegend theoretische monnikenkennis over vrouwen kende men ook praktijkgerichte handboeken voor de vrouwengeneeskunst. Het standaardwerk voor de praktijkgerichte middeleeuwse vrouwengeneeskunst is het Liber Trotula, de benaming van een driedelig compendium dat toegeschreven is aan een vrouwelijke arts uit Salerno: Trota. In deze lezing staat het Liber Trotula-handschrift in Brugge (Hs. Stadsbibliotheek 593) centraal. Deze Middelnederlandse versie laat zien hoe fysiologische en anatomische kennis gecombineerd wordt met de therapeutische behandeling van vrouwenkwalen.

Dr. Orlanda Lie is emerita hoogleraar Middeleeuwse Cultuur aan de Universiteit Utrecht. Haar publicaties richten zich vooral op cultuurhisotrische verschijnselen, zoals de overdracht van geleerde (Latijnse) kennis naar een volkstalig lekenpubliek, met speciale aandacht voor de Middelnederlandse vrouwengeneeskunst en het proces van beeldvorming.

Aanmelden (gratis)

9 oktober 2019, 20.00-22.00
Deur open vanaf 19:30

lezingvrouwengeneeskunde

13 november 2019 - Gerard Alders : Vroeg middeleeuwse veenontginning in Noord Holland.

Rond het jaar duizend begon in de Hollands-Utrechtse laagvlakte de ontginning en bewoning van het veengebied. Opvallend is daarbij de inzet van Friese ontginners, zowel op de grens met Noord-Holland als in de omgeving van Vlaardingen. Waarschijnlijk ging het om West-Friezen en andere inwoners van Noord-Holland waar men rond die tijd juist min of meer klaar was met de ontginningen. De stelling dat de veenontginningen in Noord-Holland eeuwen vroeger plaats vonden dan in Zuid-Holland, komt in deze lezing aan de orde. Daarbij worden zowel archeologische als historische, naamkundige en historisch-geografische gegevens gebruikt. 

Gerard Alders was provinciaal archeoloog in Noord-Holland en verricht op dit moment uitwerkingen van nog niet gepubliceerd oud onderzoek. Daarnaast werkt hij aan de afronding van zijn proefschrift over de ‘genealogie’ van het landschap in Kennemerland en het achtergelegen veengebied. Daarbij komen de ontwikkelingen rond verschillende thema’s aan de orde, zoals veenontginningen, domeinhoven, kastelen, buitenplaatsen, windmolens, oevermarkten, stolpboerderijen en droogmakerijen.

Aanmelden (gratis)

13 nov 2019, 20.00-22.00
Deur open vanaf 19:30

lezing13nov